Seif Shaggy Gracien Hasingizwimana/Kigali, Rwanda,
Wanyarwanda wanatakiwa kuongeza kiwango cha mafuta katika milo yao ili kufikia angalau kiwango cha 26%, badala ya 10%, kwa lengo la kuupatia mwili virutubisho vinavyousaidia kufanya kazi vizuri.
Dkt. Christine Mukantwari, anayehusika na kitengo cha lishe katika FAO nchini Rwanda, anasema kuwa binadamu anahitaji mlo unaojumuisha aina 12 za vyakula. Miongoni mwa hizo kuna nafaka, viazi vitamu vyeupe, matunda yaliyo na vitamini A kwa wingi inayomsaidia mtu kuona vizuri na kuimarisha kinga ya mwili, nyama, samaki, maziwa, mayai, nafaka na vinywaji.
Dkt. Mukantwari alisema kuwa miongoni mwa vinywaji vinavyohitajiwa na mwili ni pamoja na maji.
Alisema, “Katika aina 12 za vyakula ambavyo binadamu anahitaji kila siku, ukila nyama huhitaji kukimbilia kutafuta mayai. Ikiwa umekula mayai pia si lazima kuongeza nyama kwa sababu unaweza kuchagua kimoja wapo. Ukila gramu 300 inatosha. Jambo la muhimu ni kwamba kila mtu ale nafaka kisha aongeze virutubisho vya protini vinavyotokana na mayai au bidhaa za wanyama, ili kumsaidia kuwa na afya njema.”
Aliendelea kusema kuwa baada ya hayo yote, mtu anapaswa pia kukumbuka kuweka mafuta katika milo, lakini si kwa kiasi cha kupitiliza.
Alisema: “Kwa ujumla, miili yetu inahitaji mafuta lakini si mengi. Si vizuri kula mafuta mengi. Unapaswa kupika kwa mafuta kidogo kwa sababu yanasaidia mwili kufyonza virutubisho vilivyomo kwenye chakula ulichokula, vikaenda kwenye utumbo mwembamba, kisha vikaendelea kwenye damu na kuusaidia mwili kufanya kazi vizuri.”
Aliongeza kuwa ingawa mafuta mengi si mazuri kwa afya, Wanyarwanda bado wanayala kwa kiwango cha chini.
Alisema: “Mafuta mengi ni mabaya kwa mwili. Hata hivyo, hapa Rwanda tunakula mafuta kwa kiwango cha 10% wakati tunatakiwa kuyala kwa kiwango cha 26%. Pamoja na hayo, hapa kwetu tunalima parachichi ambalo linaweza kuupatia mwili mafuta. Inamaanisha kuwa hata kama mtu hajala mafuta ya kupikia kwenye sahani ya chakula, anaweza kuweka nusu ya parachichi, na mwili ukapata mafuta hayo yanapounganishwa na vyakula vingine ulivyokula.”
Dkt. Mukantwari anasema kuwa utafiti uliofanyika mnamo 2024 unaonyesha kuwa ni 5% tu ya kaya zinazoweza kupata nyama, maziwa, mayai na samaki.
Alisema: “95% ya kaya hazipati bidhaa zitokanazo na wanyama. Walipouliza kaya ikiwa katika siku saba zilizopita walikula nyama, ndipo utafiti huo ulipotokea. Unakuta Wanyarwanda kwa kiasi kikubwa wanakula vyakula vya mizizi na nafaka zikiwemo maharagwe, mihogo na mbaazi, wakisindikiza na mboga za majani kwa sababu ya kampeni iliyofanyika ya bustani za jikoni, ukakuta watu wanazila kwa sababu zipo.”
Aliendelea kusema kuwa maziwa nayo bado ni machache, kama ilivyo kwa nyama, hivyo kila mtu anapaswa kuweka nguvu katika kuongeza bidhaa zitokanazo na wanyama nyumbani na sokoni.
Alisema, “Kula sana si jambo la muhimu kwa sababu mwili unahitaji nishati iliyo kati ya 2200 na 3200 kwa siku, inayotokana na nafaka, matunda, nyama, samaki na mayai kwa ujumla. Kila Mnyarwanda anastahili hili kwa sababu wanatuambia kuwa tumefikia wastani wa 2329 kwa siku.” Alisema, “kwa ujumla tunakula, hatuna tatizo la njaa na watu wana nguvu ya kufanya kazi zao, lakini kilichobaki ni kujua kile ambacho mwili unahitaji ili mtu awe na nguvu, akue vizuri na afikiri vizuri.”
Sensa iliyofanyika mnamo 2022 inaonyesha kuwa 69% ya Wanyarwanda wanajihusisha na shughuli za kilimo na ufugaji, wakiwemo 26.8% wanaofanya kilimo pekee, 64.2% wanaofanya kilimo na ufugaji kwa pamoja, wakati 9% wanajihusisha na ufugaji pekee.
Sensa hiyo pia ilionyesha kuwa kaya milioni 1.7 zinafuga angalau mnyama mmoja. Kati ya hizo, 28% zinafuga ng’ombe, 19% zinafuga mbuzi, 15% zinafuga nguruwe, 12% zinafuga kuku, 6% zinafuga nguruwe, wakati zilizobaki zinafuga wanyama wengine wakiwemo nyuki na kondoo.
Inatarajiwa kuwa uzalishaji wa nyama ya ng’ombe utatoka zaidi ya tani elfu 76 ifikapo 2028/2029, nyama ya mbuzi itatoka zaidi ya tani elfu 36 na kufikia zaidi ya tani elfu 41, na ya kondoo itatoka tani elfu 10 hadi kufikia tani elfu 11.
Nyama ya kuku inatarajiwa kutoka tani elfu 58 hadi kufikia tani elfu 65 mnamo 2028/2029, nguruwe watatoka zaidi ya tani elfu 26 hadi kufikia tani elfu 29, na samaki watatoka tani elfu 59 hadi kufikia tani elfu 77.
